منشأ گیاه شناسی و پراکندگی جغرافیایی قهوه

از نقطه نظر یک گیاه شناس، هر گیاه گرمسیری از خانواده روناسیان که دانه قهوه ثمر دهد، درخت قهوه نامیده می شود. از قرن شانزدهم بیشتر از ۱۰۰ گونه گیاه قهوه توسط گیاه شناسان شناسایی شده است. همچنین از زمانی که دسته کافئآ از زیرشاخه روناسیان ایجاد شده، تعداد موارد فوق به شدت افزایش پیدا کرده است. آنچه این روزها به عنوان قهوه می شناسیم از خانواده کافییا است که شامل دو گونه سیلانتوس و کافئآ است. مهم ترین تفاوت این دو گونه در شاخصه های مورفولوژیکی ساختار گل آنها است. گونه کافئآ قد بلند، جام گلی با طول متوسط و بساکی متورم دارد. گونه سیلانتوس قدی کوتاه، جام گل بلند و بساکی دراز و روکش دار دارد. فنوتیپ گیاه قهوه می تواند متفاوت باشد؛ از بوته های کوچک تا درختان تنومند. در حالی که میوه آنها یک ساختار خاص مشترک دارد. در واقع هر میوه یک میوه آلویی شکل شکوفا نشده با دو هسته است. در قسمت شکمی این میوه ها یک شیار عمیق وجود دارد که به عنوان شکاف کافئینوم شناخته می شود.

سیر تکاملی

به نظر می رسد که منطقه آفریقای مرکزی منشأ اصلی انواع گونه های کافئآ می باشد که شامل دو گونه تجاری بسیار مهم کافئآ عربیکا و کانیا کانفورا (روبوستا) است. گونه عربیکا در اصل یک درختچه زیر رست بود که در جنگل های جنوب غربی اتیوبی و شمال کنیا در ارتفاعات بین ۱۳۰۰ تا ۲۰۰۰ متر رشد می کرد. گونه کافئآ عربیکا در همین چند سال اخیر پس تحقیقات گسترده ای که پیرامون قهوه در قرن بیستم انجام گرفت، به صورت رسمی شناسایی شد. در سال ۱۹۹۹ به واسطه تحلیل و بررسی مولکولی و سایتوژنتیک روشن شد که این گونه حاصل هیبریداسیون طبیعی در اکوتیپ مرتبط با گونه کافئآ یوجین و کافئآ کانفورا است. واگرایی ژنتیکی کمی که بین دو ژنوم تشکیل دهنده قهوه عربیکا و آن دسته از گونه های یافت شده وجود دارد این فرضیه را تقویت می کند که قهوه عربیکا حاصل یک رویداد نسبتا جدیدی است که به ۱۰۰۰۰ تا ۵۰۰۰۰ سال قبل از میلاد بر می گردد.

گونه کافئآ کانفورا از جنگل های کم ارتفاع مرطوب استوایی نشات گرفته است. تا به امروز دو تیپ ژنتیکی کوئیلو و روبوستا از این گونه شناسایی شده اند. کوئیلو از لحاظ توزیع بسیار اندک است. یکی از زیرشاخه های آن کانیلون است که عمدتا در برزیل کشت می شود. دو گروه از روبوستا به عنوان مهمترین گروه ها تعریف شده اند: کنگویی (آفریقای مرکزی) و گینه ای (ساحل عاج و گینه). هر گروه براساس تغییرات ریخت شناسی (مورفولوژی)، شرایط رشد و تطبیق با شرایط زیست محیطی طبقه بندی می شوند. مطالعات مرتبط با تنوع مولکولی سبب شد تا با توجه به تفاوت های دقیق تری که از هر گروه به دست آمد، آنها را به هفت زیر گروه تقسیم کنند

  • D (Guinean)
  • SG1 or A (Conilon)
  • SG2 or B (Central African Republic)
  • E (Congolese)
  • C (Cameroon)
  • Uganda
  • R (Democratic Republic of Congo) (Dussert et al., 1999; Cubry, 2008; Gomez et al., 2009).
حتما بخوانید:   Beth Hart & Joe Bonamassa - Black Coffee

با وجود حجم اطلاعاتی که درباره گونه کافئآ در اختیار داریم، تاریخچه تکامل این گونه هنوز ناقص است. با این حال در سال های اخیر فن آوری جدید ژنومی که برای مطالعه گیاه قهوه به کار گرفته شده به ما دید وسیع تری در ارتباط با تکامل ژنوم قهوه داده است.

پراکندگی جغرافیایی

پراکندگی جغرافیایی گونه کافئآ به مناطق مرطوب استوایی آفریقا و جزایر غربی اقیانوس هند محدود است. مطالعات تطبیقی بر پایه آنالیز مولکولی گونه کافئآ حاکی از تطابقی قوی بین خاستگاه فیلوژنتیک و پراکندگی جغرافیایی در ۴ منطقه گسترده از جنگل های گرمسیری است: غرب و مرکز آفریقا، شرق آفریقا و ماداگاسکار که همگی خاستگاه اصلی این گونه است. شمار گونه های ثبت شده از کافئآ در کشورهای گوناگون در ۱۵ سال اخیر نشان دهنده وجود سه نقطه اصلی و حساس از نظر تنوع گونه ای است که در ماداگاسکار، تانزانیا و کامرون واقع شده است. با وجود افزایش قطع درختان جنگلی در این مناطق، سوابق ثبت شده از گونه های جدید در این کشورها که واقع در امتداد مناطق گرمسیری مرطوب آفریقا هستند، همچنان پر تعداد است.

 

پراکندگی گونه های قهوه در آفریقا

 

اگرچه گونه های مختلف قهوه در ارتفاع هم سطح دریا تا ارتفاع ۲۳۰۰ متری از سطح دریا یافت می شوند، اکثر گونه ها (۶۷%) با ارتفاعی پایین تر از ۱۰۰۰ متر سازگار هستند. برخی از گونه ها همچون کانفورا ، لیبریکا ، سالواتریکس، یوجینیویدیس ، برو ایپس در مناطقی مرتفع تر از سطح دریا (از ۵۰۰ متر تا ۱۵۰۰ متر) توزیع بیشتری دارند؛ در حالی که بقیه گونه ها محصور در محدوده ارتفاعی خاصی هستند. (مانند Coffea heterocalix،  Coffea kapakata، Coffea sessiflora و Coffea stenophylla). گونه عربیکا در محدوده ای بین ۸۰۰ تا ۲۰۰۰ متر سازگاری بالایی دارد. از سویی دیگر، بیشتر گونه هایی که در سرزمین آفریقا پراکندگی گسترده ای دارند (مانند لیبریکا، یوجین و کانفورا) عمدتا در مناطق مرطوب جنگل های همیشه سبز و جنگل های رودخانه ای یافت می شوند. بر خلاف این گونه ها، انواع دیگر مانند Coffea congensis،Coffea racemosa  و Coffea pseudozanguebariae با شرایط آب و هوایی متنوع و انواع خاک تطابق پذیری بالایی دارند.

ممکن است شما دوست داشته باشید