سرگذشت قهوه

اگرچه افسانه های زیادی درباره تاریخ قهوه وجود دارد، هیچ کس دقیقا نمی داند قهوه در کجا و چه زمانی کشف شد.

قهوه ای که امروزه در سرتاسر جهان کشت می شود، میراث جنگل های قهوه فلات اتیوپی در قرن های گذشته است. در افسانه های اتیوپی آمده است چوپانی به نام «کَلدی » که بزهای خود را برای چرا به این جنگل ها برده بود، برای اولین بار پی به نیروی پنهان این گیاه محبوب برد.

کلدی متوجه شد بزهایش پس از آن که از میوه گیلاس شکل درختی خاص تغذیه می کنند، بسیار قبراق تر می شوند و شب هنگام میل به خواب ندارند.

کلدی یافته های خود را به گوش راهب اعظم صومعه محلی می رساند. راهب اعظم نیز با این گیلاس ها نوشیدنی ای درست می کند و متوجه می شود که پس از صرف این نوشیدنی، به هنگام نیایش های طولانی شبانه به هیچ وجه احساس خواب آلودگی نمی کند. راهب اعظم این موضوع را با دیگر راهبان در میان گذاشت و نیروی پنهان این گیلاس کم کم بر همگان عیان شد.

به مرور آوازه قهوه به شبه جزیره عربستان رسید و این آغاز سفر پرماجرای این گیلاس شگفت انگیز به سرتاسر جهان شد.

شبه جزیره عربستان

کشت و تجارت قهوه از عربستان آغاز شد. در قرن پانزدهم میلادی قهوه در سرزمین یمن عربستان کشت می شد و در کمتر از صدسال صیت آن به ایران، مصر، سوریه و ترکیه هم رسید.

مردم از قهوه نه تنها در خانه، بلکه در مکان هایی عمومی به نام قهوه خانه نیز لذت می بردند. قهوه خانه ها نیز ابتدا در کشورهای شرقی پدید آمدند. محبوبیت قهوه خانه ها به مرور فزونی پیدا کرد و به نوعی تبدیل به کانون تمامی فعالیتهای اجتماعی شد.

مردم در همه حال قهوه می نوشیدند، از هنگام بحث های جدی گرفته تا هنگام بازی شطرنج و گوش دادن به موسیقی و تماشای تئاتر و تبادل اخبار جامعه. قهوه خانه ها آن قدر به سرعت فراگیر و مکانی برای کسب آگاهی شدند که گاه « مکتب عقلا » نام می گرفتند.

با افزایش شمار زائران به مکه، شهرت نیکو «شراب عربی » به گوش جهانیان نیز رسید.

قهوه در ایران

دکتر علی بلوکباشی در مصاحبه ای درباره چگونگی شکل گیری قهوه خانه ها در ایران گفت که قهوه خانه یکی از نهادهای سنتی بود که نیاز مردم آن را در جامعه پدید آورد. به گفته او پیش از این که قهوه خانه به صورت یک نهاد عمومی و اجتماعی در جامعه پدید آید، در دربار صفوی و قاجار بیوتی به نام آبدارخانه و قهوه خانه وجود داشتند که در آنها انواع شربت ها و عرقیجات و نوشیدنی ها را تهیه می کردند و به درباریان و میهمانان داخلی و خارجی عرضه می کردند. یکی از نوشیدنی های آبدارخانه های دربار قهوه بود. در آغاز، قهوه پزی و قهوه نوشی در ایران عمومیت نداشت و مخصوص درباریان و رجال مملکتی بود. پادشاهان صفوی و قاجاری قهوه چی و قهوه چی باشی داشتند که از منصب های درباری به شمار می رفتند. کم کم قهوه خانه به محیط بیرون از دربار و به خانواده های اشرافی و اعیانی راه یافت و قهوه نوشی در جامعه و میان مردم شکل گسترده تر یافت.

در ایران قهوه خانه به صورت مردمی و عمومی اش در دوره صفوی شکل گرفت. برخی از سیاحت گران اروپایی که در این دوره به ایران آمده بودند، در سفرنامه های خود از قهوه خانه و چایخانه صحبت کرده اند. اولئاریوس، سیاح آلمانی که در ۱۰۴۷ قمری مطابق ۱۶۳۷ میلادی به ایران سفر کرده بود از چایخانه ختایی و قهوه خانه صحبت می کند. در اولی چای از نوع چای وارداتی از چین و در دومی قهوه می پختند و به مشتریان می دادند. قبل از این که قهوه خانه و چایخانه به عنوان یک مکان عمومی در محیط بیرون از خانه و در بازار و کوی و برزن شکل بگیرد و مردان خانواده را از هر گروه، لایه و قشر به خود جذب کند، مردان ما در جامعه کشاورزی و کارگری آن زمان، جایی برای جمع شدن نداشتند. مردم حرفه های مختلف از تاجر و بازرگان گرفته تا صنعتگر و پیشه ور و کارگر معمولا در خانه های یکدیگر یا بزرگ و نقیب صنف جمع می شدند. با شکل گرفتن قهوه خانه، این نهاد توانست محفل مناسبی برای جمع شدن افراد هر صنف جامعه بشود. اولین قهوه خانه های ایران در شهر قزوین و در زمان شاه تهماسب پدید آمد و در اصفهان در زمان شاه عباس توسعه یافت. نخستین قهوه خانه ها در اصفهان بیشتر در ضلع شمالی میدان نقش جهان، در سردر و در بازار قیصریه و زیر طاق نماهای آن بود.

حتما بخوانید:   چرا قهوه غلیظ نمی شود

قهوه در اروپا

مسافران اروپایی که به خاور نزدیک سفر می کردند، به هنگام بازگشت به وطن داستان نوشیدنی تیره رنگ و غیر معمولی به نام قهوه را نیز با خود می بردند. در قرن هفدهم میلادی قهوه راه خود را در اروپا گشوده بود و در سراسر این قاره به محبوبیتی هم رسیده بود.

در اروپا علی رغم آن که بسیار مجذوب این نوشیدنی شدند، بسیاری به آن به دیده تردید می نگریستند و حتی از آن می ترسیدند. حتی عده ای پا را تا آنجا فراتر بردند که نام آن را «خلق تلخ شیطان » گذاشتند و مدعی شدند که این نوشیدنی از سوی شیطان آفریده شده است. از این رو، در سال ۱۶۱۵ که قهوه به ونیز رسید، روحانیون محلی ونیز آن را ممنوع کردند. مناقشات به حدی بالا گرفت که از پاپ کلمنت هشتم درخواست کردند به این موضوع ورود کند. پاپ کلمنت هشتم تصمیم گرفت تا پیش از تصمیم گیری درباره چنین موضوع حساسی، خود شخصا مزه آن را امتحان کند؛ نتیجه مثبت بود. از نظر پاپ مزه این نوشیدنی آنقدر دلچسب بود که به آن تأییدیه مخصوص پاپ را داد.

علی رغم مناقشات مذهبی زیادی که پیرامون پدیده قهوه در اروپا رخ داد، قهوه خانه ها در کشورهای انگلستان، استرالیا، فرانسه، آلمان و هلند نیز همانند برخی کشورهای شرقی خیلی زود تبدیل به مراکز فعالیت های اجتماعی و ارتباطی شدند. برخی از این قهوه خانه ها در انگلستان که بسیار هم مورد توجه بودند، به نام «دانشگاه های پنی » شناخته می شدند؛ چون با پرداخت تنها یک پنی افراد می توانستند فنجان قهوه ای بنوشند و درگیر بحث های مفیدی شوند که در آنجا پیش می آمد.

به تدریج قهوه جایگزین نوشیدنی های رایج آن زمان مانند شراب و آبجو شد. قهوه نوش ها بر عکس کسانی که نوشیدنی های الکلی می خوردند، روزشان را هوشیار و پرانرژی می کردند؛ بالطبع این هوشیاری روی کیفیت کارشان هم تأثیری مثبت می گذاشت. شاید دلیل آن که در بسیاری از ادارات دولتی کشورهای خارجی دستگاه های قهوه ساز یافت می شود، همین افزایش راندمان کاری باشد.

در اواسط قرن ۱۷ میلادی بیش از ۳۰۰ قهوه خانه در لندن مشغول به کار بودند. عموم این قهوه خانه ها پاتوق علاقه مندانی از اقشار تاجران، باربران، کارگزاران و هنرمندان بود. تجارت های بی شماری از دل این قهوه خانه ها بیرون آمدند؛ که از آن جمله می توان به شرکت باربری لویدز اشاره کرد که ایده آن در قهوه خانه ادوارد لوید متولد شد.

قهوه در آمریکا

در اواسط قرن هفدهم قهوه به نیوآمستردام آمریکا رسید که بعدها توسط بریتانیایی ها نیویورک نام گرفت. با وجود رشد روز افزون قهوه خانه ها، چای هنوز جایگاه ویژه ای در میان مردم آمریکا داشت. این وضع تا سال ۱۷۷۳ که مستعمرات بریتانیا علیه مالیات های سنگین چای شاه جرج سوم شورش کردند، ادامه داشت. این شورش آمریکایی ها که به «میهمانی چای بوستون » معروف شده بود، عادات نوشیدن آمریکایی ها را برای همیشه تغییر داد. مردم آمریکا که توان پرداخت مالیات های سنگین چای را نداشتند، شبانه به کشتی های انگلیسی حاوی چای حمله کردند و همه بار آنها را به دریا ریختند.

حتما بخوانید:   قهوه احتمالا خواص ضدسرطان پستان دارد

توماس جفرسون، سومین رئیس جمهور آمریکا، پس از این رویداد گفت: «قهوه نوشیدنی موردعلاقه جهان متمدن است.»

 

تصویر ۲: به دریا ریختن چای انگلیس ها توسط آمریکاییان

 

تصویر ۳: توماس جفرسون، سومین رئیس جمهور آمریکا

 

کشت قهوه در دیگر نقاط جهان

با افزایش تقاضا برای قهوه، رقابت بر سر کشت این گیاه در خارج از جغرافیای عرب نیز شدت گرفت. هلندی ها در نیمه دوم قرن هفدهم موفق شدند تخم این گیاه را به دست بیاورند. اولین تلاش آنها برای کشت این گیاه در هند به شکست انجامید؛ اما در دومین تلاش آنها جزیره جاوا در باتاویا را انتخاب کردند. این سرزمین که امروزه اندونزی نامیده می شود اولین کشت گاه قهوه در خارج از سرزمین اعراب بود. پس از نتیجه گیری، آنها مزارعی از درختان قهوه در جزایر سوماترا و سلب برپا کردند. این تلاش آنها نیز نتیجه بخش بود.

قهوه چگونه به آمریکا رسید؟

در سال ۱۷۱۴ شهردار آمستردام درخت قهوه جوانی را به عنوان هدیه به شاه لویی چهاردهم فرانسه بخشید. شاه لویی نیز دستور داد تا آن درخت را در باغ گیاه شناسی سلطنتی بکارند. در سال ۱۷۲۳ یک افسر نیروی دریایی این کشور به نام گابریل د کلو به جوانه ای از این درخت پادشاه دست پیدا می کند. او توانست طی سفری پرچالش این جوانه درخت قهوه را صحیح و سالم به جزیره مارتینیک برساند. در این سفر علی رغم بدی آب و هوا یک بار شخص خرابکار تلاش کرد تا این گیاه را از بین ببرد؛ اما موفق نشد. سپس دزدان دریایی به کشتی آنها حمله کردند؛ اما خوشبختانه آنان نیز ناکام ماندند.

 

 

تصویر ۴: گابریل د کلو و جوانه درخت قهوه

کاشت این گیاه در جزیره مارتینیک به حدی موفقیت آمیز بود که ۵۰ سال بعد ۱۸ میلیون درخت قهوه در خاک این جزیره روییده بود. نکته جالب توجه در این باره این است که آن جوانه اولیه، به نوعی گیاه مادر تمامی درختان قهوه ای است که امروزه در جزایر کارائیب، آمریکای مرکزی و آمریکای جنوبی می رویند.

قهوه برزیلی که امروزه شهره عالم است، مدیون شخصی به نام فرانسیسکو د ملو است. او از سوی امپراتوری گویان فرانسه در جنوب قاره آمریکا به مارتینیک فرستاده شده بود تا از پادشاهی این کشور چند عدد تخم درخت قهوه دریافت کند؛ اما پادشاه علاقه ای به این کار نشان نداد و هیچ تخم قهوه ای به او نداد. از قضای روزگار، همسر پادشاه که از جمال فرانسیسکو خوشش آمده بود، پیش از ترک جزیره دسته گلی به او می دهد که در آن چندین تخم قهوه مخفی شده بود. همان چند تخم درخت قهوه برای به راه انداختن این تجارت میلیارد دلاری امروز کفایت می کرد. درختان قهوه که عمدتا در مناطق استوایی کاشته شدند، برخی خیلی زود به ثمر نشستند و برخی زود از میان رفتند. با رونق کشت و تجارت قهوه کشورهای زیادی بر پایه آن ظهور پیدا کردند. در اواخر قرن ۱۸ میلادی قهوه تبدیل به پرسودترین صادرات کشورهای آمریکای جنوبی شده بود. پس از نفت، قهوه پررونق ترین تجارت جهان است.

ممکن است شما دوست داشته باشید